319-اقتصاد سياسي به زبان ساده(32)

اقتصاد سياسي به زبان ساده(32)

4.شيوه توليد سرمايه‌داري

توليد کالا

کالا چيست؟

امروزه اگر از ما پرسش شود که کالا چيست؟ بلافاصله انبوه چيزهايي که در مقابل چشمان خود مي‌بينيم مانند تلويزيون، يخچال، راديو، کامپيوتر، موبايل، خودروهاي سواري و باري، فرش و مبل و ... را به عنوان کالا در نظر و ذهن خود مجسم مي‌کنيم.

با وجود اين‌که اين نظر و ديدگاه ما درست است اما بايد بدانيم که آن‌چه را مردم در دوران‌هاي گذشته (فئودالي، برده‌داري، جامعه اوليه) مورد مصرف قرار مي‌دادند کالا نبود. چيزهايي که توليد‌ مي‌شد به منظور مصرف بود نه فروش. اگر هم چيزهاي توليد‌ي خود را مي‌فروختند با پول‌ آن چيزهايي که مورد نياز داشتند، مي‌خريدند. اين چيزهايي توليد‌ شده محصول تلاش و کوشش آن‌ها به منظور بقا است. اما زماني فرا مي‌رسد که محصولات توليد‌ي آن‌ها داراي ارزش ديگري مي‌گردد و ديگر نام محصول با خود را همراه ندارد. چه موقع محصول کار انسان به کالا تبديل شد؟ براي رديابي موضوع به عصر فئوداليسم برمي‌گرديم.

بسياري از افراد بزرگ خانواده‌ها هم اکنون به ياد دارند که در عصر فئوداليسم، دهقان يا رعيت گندم مي‌کاشت و از محصول کار خود که گندم باشد، آرد و نان براي خود و خانواده تهيه مي‌کردند. شايد هم اکنون هم در بعضي از روستاها بقاياي اين عمل وجود داشته باشد که در آن از گندمي که پوست آن کنده نشده آرد تهيه مي‌کنند و با آن ناني به دست مي‌آيد که علاوه بر خوشمزه ‌بودن، داراي ويتامين‌هايي از گروه ب نيز مي‌باشد.

ناني را که دهقان مي‌پخت، يکي از نيازهاي او را رفع مي‌کرد. يعني نان داراي خصوصياتي است که شکم گرسنه‌ي انسان را سير مي‌کند؛ (ارزش مصرف) بنابراين، نان دهقان داراي ارزش مصرف بود. به عبارت ديگر ناني که دهقان توليد مي‌کرد فقط و فقط براي مصرف بود و نه چيز ديگر. يعني دهقان نان را به مصرف خود و خانواده مي‌رساند و آن را نمي‌فروخت. (فروختني نبود بلکه مصرف کردني بود.)

اما امروزه، دهقان ديگر نان را در خانه نمي‌پزد، بلکه نان را نانوا مي‌پزد، دهقان ما همراه با بقيه‌ي مردم بايد براي خريد و تهيه نان لواش، به نانويي لواشي و براي تهيه نان سنگک و يا نان ماشيني به کارگاه‌هاي توليد اين نان‌ها مراجعه نمايد.

ناني را که کارگاه نانوايي و يا کارخانه‌ي نان ماشيني مي‌پزد هم يکي از نيازهاي انسان را رفع مي‌کند؛ (ارزش مصرف) و داراي همان خصوصياتي است که نان دهقان داشت. يعني داراي خصوصياتي است که شکم گرسنه‌ي انسان را سير مي‌کند. بنابراين نان کارگاه نانوايي و کارخانه‌ي نان ماشيني هم داراي ارزش مصرف است. اما اين کارگاه و اين کارخانه توليدکننده نان، هدف ديگري را نيز دنبال مي‌کنند و آن فروش نان است. به عبارت ديگر هدف اصلي اين‌ها مصرف نيست، بلکه فروش است. (ارزش مبادله‌اي)

از مقايسه ناني که دهقان مي‌پخت با ناني که کارگاه نانوايي مي‌پزد متوجه مي‌شويم که:

دهقان نان را براي مصرف خود مي‌پخت، اما کارگاه نانويي و کارخانه‌ي نان ماشيني، نان را براي فروش (مبادله) مي‌پزند. نان کارگاه نانويي و کارخانه‌ي نان ماشيني براي مبادله توليد مي‌شود، داراي ارزش مبادله‌اي مي‌باشد، در حالي که نان دهقان که نه براي مبادله، بلکه براي مصرف شخصي خود توليد شده بود، داراي ارزش مبادله‌اي نبود.

بنابراين نان دهقان فقط ارزش مصرفي داشته است، اما نان کارگاه نانويي و کارخانه‌ي نان ماشيني، هم ارزش مصرفي دارد و هم ارزش مبادله‌اي. نان دهقان محصولي بود که براي مصرف شخصي توليد مي‌شد، و نان کارگاه نانويي و کارخانه‌ي نان ماشيني محصولي(کالايي) است که براي مبادله توليد مي‌شود؛ و چون براي مبادله توليد مي‌شود به آن کالا مي‌گوييم. به آن محصول نمي‌گوييم.

حال هر چيزي که توليد مي‌شود، براي اين که بتواند کالا باشد، بايد داراي دو مشخصه باشد:

1-ارزش مصرفي داشته باشد؛ يعني يکي از نيازها و يا احتياجات انسان را برآورده کند.

2-ارزش مبادله‌اي داشته باشد؛ يعني براي مبادله (فروش) توليد شده باشد.

بنابراين هر کالايي داراي دو خصوصيت است؛ يکي داشتن ارزش مصرفي و ديگري داشتن ارزش مبادله‌اي(و يا به عبارت ديگر: داشتن ارزش) است.

فردريک انگلس در کتاب "منشاء خانواده، مالکيت خصوصي و دولت" چگونگي تبديل محصولات توليد‌ي به کالا اين چنين بيان مي‌کند:

"از هنگامي که توليدکننده‌گان محصولِ خود را ديگر به طور مستقيم مصرف نمي‌کردند، بل‌که آن را در جريان مبادله از دست مي‌دادند، ديگر کنترلي بر آن نداشتند. آن‌ها ديگر نمي‌دانستند که بر سر آن چه مي‌آيد، و اين امکان به وجود آمد، که محصول روزي(زماني) در برابر توليدکننده، هم‌چون وسيله‌يي براي استثمار و سرکوب او، به کار گرفته شود. از اين‌رو، هيچ‌جامعه‌يي، در هيچ زماني نمي‌تواند بر توليد خود چيره باشد و به کنترل پي‌آمدهاي اجتماعي روند توليد آن ادامه دهد، مگر اين‌که مبادله‌ي ميان افراد را برچيند."

"ولي آتني‌ها به زودي آموختند، پس از اين‌که مبادله‌ي فردي برقرار شد و محصولات تبديل به کالاها شدند، محصول با چه سرعتي چيره‌گي خود را بر توليدکننده آشکار مي‌کند. هم‌راه با توليد کالا، کشت زمين به دست کشاورزان، براي خود، به وجود آمد، و بي‌درنگ پس از آن مالکيت فردي زمين. سپس پول ظاهر شد، آن کالاي جهاني که همه‌ي کالاهاي ديگر با آن قابل مبادله‌اند. ولي هنگامي که انسان پول اختراع کرد، هرگز گمان نمي‌کرد دارد يک نيروي اجتماعي نوين مي‌آفريند- يگانه نيروي جهاني که همه‌ي جامعه بايد در برابر آن کرنش کند- اين نيروي نوين را، که بدون خواست يا آگاهي پديدآورنده‌گانش، به هستي درآمده بود، آتني‌ها، در تمام خشونت روزگار جواني‌اش احساس مي‌کردند1."

ادامه دارد

قتصاد سياسي به زبان ساده(31)

 قيام‌هاي دهقانان

در عصر فئوداليسم که رو به اضمحلال مي‌رفت، شورش‌هايي که عمده‌ترين شرکت‌کنندگانش، دهقانان بودند در سراسر جهان بر عليه ظلم، ستم و اخذ ماليات‌هاي سنيگن توسط فئودال‌ها، برپا گرديد.

 در ايران قيام و شورش‌ دهقانان به رهبري بابک خرمدين برعليه حاکمان و فئودال‌هاي عرب، قيام سربداران بر عليه فئودال‌ها و مغول‌هاي مهاجم و نيز قيام‌هاي بسياري در زمان شاهان صفوي، قاجاري و پهلوي به وقوع پيوست.

و در ديگر کشورهاي جهان مانند فرانسه در قرن چهاردهم ميلادي، شورش بزرگي به نام شورش "ژاکري" شمال فرانسه را در بر گرفت. و در انگلستان در اواخر قرن چهاردهم، شرق انگلستان را قيام‌هاي دهقاني فرا گرفت. در روسيه در قرن هفدهم شورش‌هاي دهقاني گسترش زيادي يافت و موفقيت‌هاي فراواني هم به دست آوردند. در چين هم، شورش‌هاي دهقاني فراواني روي داد و در آن به موفقيت‌هاي فراواني نايل گشتند. اين شورش‌هاي دهقاني در سراسر جهان، همگي بر عليه فئودال‌ها و دريافت ماليات‌هاي سنگين از طرف آن‌ها بود.

ارزش و اهميت شورش‌هاي دهقاني که همانند تغييرات کمي‌ عمل مي‌کرد که در آينده به تغييرات کيفي بي‌انجامد، در اين بود که پايه‌هاي نظام فئودالي را به لرزه در آورد و زمينه‌ي لازم را براي فروپاشي عصر فئوداليسم فراهم نمود. گذار از عصر فئوداليسم به سرمايه‌داري، ابتدا در کشورهاي اروپاي غربي و با انقلاب‌هاي بورژوايي(سرمايه‌داري) همراه بود که برجسته‌ترين آن‌ها انقلاب کبير فرانسه در سال 1789 ميلادي، رخ داد که نقطه عطفي (تغييرات کيفي) بود که در آن پايان عصر فئوداليسم را به کشورهاي ديگر و جايگزيني آن با سرمايه‌داري را به سراسر جهان نويد مي‌داد.

ادامه دارد

***

تو را دوست مي‌دارم

        چون ناني که با نمک خورده شود

چون لبان خشکيده از التهابِ تب

که شب هنگام در هواي نوشيدن يک جرعه،

                                  بر شيرِ آب چسبيده شود

چون بسته‌اي

که نمي‌داني چيست يا از کيست

                              با شوق و ترديد و اضطراب گشوده شود

تو را دوست مي‌دارم

چون نخستين پروازي که بر فرازِ درياها با هواپيما پيموده شود

چون لرزه و جنبشِ چيزهايي در اندرونم

      بدان هنگام که تاريکي آرام آرام بر استانبول چيره شود

تو را دوست مي‌دارم

       چون کلامي که به شُکرانه‌ي زيستن گفته شود.

                                                                                   27 اوت 1960

تاريکي صبح، ناظم حکمت، ترجمه پروين همتي ص474 نشر دنياي نو، 1383

دوست عزیزی متن زیر را برایم فرستاده است با سپاس فراوان از او:

مفهوم علمي ترس و اضطراب

 دکتر فرهنگ هلاکویی: ترس يا (Fear) وقتي ايجاد مي‌شود كه خطر واقعي و خارجي است. انسان در طول تاريخ تكاملش، مانند حيوانات با دو مسئله روبرو است: يكي درد و ديگري مرگ. وچون توان اين را دارد كه احتمال درد را مانند وقتي كه كسي با چاقو به سوي شما مي‌آيد، يا احتمال مرگ را مانند وقتي كه كسي با اين چاقو مي‌تواند شما را بكشد، در ذهنش يك آدم بسازد. پس بنابراين ما با يك مفهومي با نام ترس(ترس از مرگ و ترس از درد) روبرو هستيم. مفهوم ترس وقتي است كه خطر واقعي و خارجي است. اين ترس طي ميليون‌ها (سه ميليون) سال تاريخ تكامل بشر، در وجود انسان‌ها گذاشته شده است. ترس خوب است اگر ترس نباشد، ما و شما مي‌ميريم. پس همه‌ي ما بايد بترسيم وقتي كه خطر واقعي و خارجي است.

   به همين جهت است كه انسان طي ميليون‌ها سال تاريخ تكامل خودش، مغز مركز فرماندهي بدن، دستگاه‌هاي مختلف بدن مانند گردش خون، تنفس، مراكز عصبي ارادي و غيرارادي، از طريق توجه و تمركر، فعال كردن نيروها، نيرو بخشيدن، بعضي اوقات به سرعتي مي‌دويم كه از سرعت عادي بيشتر است، يا به سرعت مي‌انديشيم و تجزيه و تحليل مي‌كنيم، ما را براي ترس آماده مي‌كند.

       پس بنابراين ترس پديده‌ي طبيعي، عادي، مفيد، ضروري و لازم است. حيوانات مي‌ترسند ما هم مي‌ترسيم. مثلا" وقتي كه براي سگي چوبي را بلند كنيد، فرار مي‌كند. يعني سگ مي‌ترسد. اما انسان مغزي دارد كه طي سه ميليون سال اخير تاريخ تكامل خودش، يك قسمتي از بالاي مغزش در قشر خاكستري مخ به وجود آمده كه از آينده خبر دارد. و مي‌تواند پيش بيني و پيش‌گيري از حوادث آينده را بكند. و در نتيجه به دليل داشتن قسمت‌هاي ديگري در مغز از گذشته خبر دارد.(مركز خاطره‌ها) نتيجه چه مي‌شود؟

       حالا ما و شماها موضوعي را ابداع مي‌كنيم به نام اضطراب، نگراني، هراس و وحشت. اين‌ها چه هستند؟ اين‌ها وقتي است كه خطر واقعي و خارجي نيست. اما ما آن را واقعي و خارجي تصور مي‌كنم. يا آن را به گونه‌اي در ذهنم مي‌سازيم، مثل اين است كه دارد اتفاق مي‌افتد. مثلا" من فكر مي‌كنم كه بچه‌ام مي‌ميرد. من فكر مي‌كنم كه بي پول مي‌شوم. من فكر مي‌كنم كه آبرويم مي‌رود. من فكر مي‌كنم كه مردم به سر و وضع من ايراد مي‌گيرند. من فكر مي‌كنم كه بايد لباسي بپوشم كه ديگران خوششان بيايد. و بطور كلي در مورد چيزهايي كه مربوط به آينده است. يعني مطالبي كه مربوط به آينده است، ما آن را در ذهنم جا مي‌دهيم. اين‌ها اضطراب است نه واقعي است نه خارجي بلكه خيالي (ذهني) و داخلي است.

       برخلاف ترس كه خوب و مفيد است. اگر نباشد من و شما از بين مي‌رويم. اما اضطراب ما را از پا در مي‌آورد. اضطراب و استرس ريشه 80 تا 90 درصد بيماري‌هاي فيزيكي و رواني است. اضطراب يعني خطري كه نيست ما براي خودم خطر مي‌كنيم. احتمال بسيار كمي وجود دارد كه اتفاق بيفتند اما شخص مضطرب، اين احتمال را به قطعيت تبديل مي‌كند يا درصدهايش را زياد مي‌كند. مثلا" احتمال اين كه من فردا بميرم شايد يك هزارم يا يك ده هزارم است. اما من اين احتمالات را به 50 يا 80 يا 90 درصد تبديل مي‌كنم. حال اگر دكتر من به بگويد كه تو احتمال 50% دارد كه بميري يا زنده باشي، خيلي حال و وضع من فرق مي‌كند تا زماني كه احتمال يك ده هزارم است.

       بنابراين انسان مضطرب به دلايل مختلف از قسمت مغزش كه امتياز انساني است، به بدترين صورت ممكن دارد استفاده مي‌كند. يعني خطري كه واقعي و خارجي نيست براي خودش مي‌خرد. اين اضطراب دلايل خاص خودش را دارد و مي‌تواند ارثي هم باشد.

انواع اضطراب عبارتند از اضطراب اخلاقي براي اين كه مشكلات جنسي ما را نگران مي‌كند. اضطراب عصبي به خاطر تنفري است كه در دوران كودكي در كنار اعضاي خانواده، در بدن ما به وجود آمده است. اما اضطراب ناداني بيشترين و بدترين نوع اضطراب است. يعني ما جهان را به گونه‌اي مي‌بينم كه نيست. از هر 1000 فكري بدي كه انسان‌هاي مضطرب و نگران و حتي عادي در ذهن خود  مي‌پرورانند، يكي از آن‌ها هم اتفاق نمي‌افتد. تازه اگر هم اتفاق بيفتد، ما هنوز توانايي مقابله را داريم. بر فرض كه نتوانيم هيچ كاري را انجام دهيم، آن را مي‌پذيريم مثل هزاران مورد و چيزيهاي ديگر كه در زندگي مي‌پذيريم.

بازخوانی نخستین فصل «سرمایه»

حسن مرتضوی

علاوه بر این ما در سرمایه از همان ابتدا با مفاهیم معینی مانند كالا به عنوان سلول جامعه، كار، ارزش و …. روبرو هستیم. با این مفاهیم چگونه باید برخورد كرد؟ سه گرایش عمده در پاسخ به این پرسش مطرح شده است: «الف) گرایش یا رویكرد تاریخی: این رویكرد مفاهیم یادشده را روابطی تاریخاً اولیه می‌داند یعنی مناسبات تاریخی متقدمی وجود دارد كه این مفاهیم در آن شكل گرفتند و تاریخ بشر گذار از اشكال ساده‌تر به اشكال پیچیده‌تری است؛ به این ترتیب سرمایه همانا شرح اشكال تاریخی ساده به اشكال تاریخی پیچیده است. ب) گرایش ساختارگرا: این گرایش مفاهیم یادشده را روابط ساده‌ای می‌داند كه لزوماً به لحاظ تاریخی تقدم ندارند اما روابطی هستند كه به لحاظ ساختاری نقش تبعی نسبت به یك كل پیچیده را دارند. ج) رویكرد عقلانی: این رویكرد مفاهیم مزبور را ایده‌های مجرد یا مدل‌های مجردی می‌داند كه نه به لحاظ تاریخی تقدم دارند و نه رابطه‌ی واقعی تبعی با یك كلیت پیچیده را دارند. این ایده‌های مجرد بیانگر تجریدی ذهنی از واقعیتی پیچیده هستند كه برای شرح و ثبت آن واقعیت به كار می‌روند.»[3]

مثالی می‌زنم؛ جمله‌ی آغازین معروف سرمایه چنین شروع می‌شود:

«ثروت جوامعی كه شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری بر آن‌ها حاكم است چون توده‌ی عظیمی از كالاها جلوه می‌كند؛ كالای منفرد شكل ابتدایی آن ثروت به شمار می‌رود. بنابراین كاوش خود را با تحلیل كالا آغاز می‌كنیم.»[4]

شعر بلند «آگهی ترحیم پورتوریکویی»

پدرو پیتری (۲۰۰۴-۱۹۴۴ Pedro Pietri)، شاعر و نمایشنامه‌نویس مشهور پورتوریکویی ساكن نیویورک بود.  که در آثارش بیشتر به درو‌ن‌مایه‌های عدالت اجتماعی و ناسیونالیسم پورتوریکویی می‌پرداخت.
قصیده بلند «آگهی ترحیم پورتو ریکویی» را نخستین بار در سال 1969 خواند و بعدها در سال 1973 برای اولین بار به چاپ رساند.
پیتری در این قصیده بلند، سرنوشت پنج پورتو ریکویی را به تصویر می‌کشد که به امید به دست آوردن پول به دنیای سرمایه‌داری نیویورک پا گذاشته بودند، اما در نهایت مفلس می‌میرند و چشم‌اندازی تیره برای آیندگانشان به جا میگذارند.
 «پورتو ریکو» مجمع‌الجزایری در جنوب شرقی آمریکا است که تحت حاکمیت سیاسی این کشور قرار دارد. نژاد مردم آن تلفیقی از نژاد اسپانیاردها و بومیان جزیره در گذشته است و زبان آنان اسپانیایی است. در اوایل 1950، موج عظیمی از مهاجران پورتو ریکویی در جستجوی شرایط زندگی بهتر به آمریکا، به ویژه نیویورک آمدند.
در زیر ترجمه فارسی این شعر را به همت آقای «پادین فاضلیان» با اندکی تلخیص می‌خوانید.