ادبيات کودکان و ساختارهاي اجتماعي

علي اشرف درويشيان

 سلام و هزاران بار سلام به همه­ي دوستان عزيز و هموطنان گرامي، فارسي­زبانان و همه رفقايي که به هرشکلي آوراه­ي گرد جهان شدند. سلام دارم خدمت همه و تشکر مي­کنم که از راه دور و اين مسافت به اين جلسه تشريف آورده­ايد. در اين سرما که مثل تيغ مي­برد. خيلي متشکرم. از کساني که اين سمينارها را برگزار مي­کنند خيلي متشکرم. اقلا هر چند سال يک بار روي ماه­تان را مي­بينيم و مدت‌ها در تنهايي با اين ديدارها خوشحالم. از دوستان سوئدي هم که در جلسه شرکت کرده­اند بسيار سپاسگزارم. گرچه با زبان الکن من آشنا نيستد. اما همين که من دهنم تکان مي­خورد، فکر مي­کنند من دارم حرف مي­زنم.

بايد خدمت­تان عرض کنم اين که ما در ايران از شش ساله­گي  کودکان را در مدرسه نام نويسي مي­کنيم، از ابتکارات ژان پياژه است. چرا که ثابت مي­کند که قبل از شش ساله­گي کودک بسياري از مسائل را درک نمي­کند. در شش ساله‌گي است که رشد مغزي کودک براي فراگيري بعضي چيزها آماده است، از جمله اين که فرق عدد و معدود را بفهمد. کودک قبل از شش ساله­گي عدد، پنج و شش و چهار و ساير اعداد را نمي­تواند درک کند که چه معنايي دارند. يعني بدون معدود نمي­تواند درک کند بايستي به او بگويي شش سيب، چهارهواپيما، پنج اتوموبيل، بايد معدود همراهش باشد. بنابراين قبل ازاين که اين ها را درک کند، نمي­تواند آموزش رياضيات به او داد. اين­ها همه ازابتکارات و کشف­هاي ژان پياژه است.

متني دارم که براي شما مي خوانم.

وقتي از کودکان حرف مي­زنيم نبايد از ياد ببريم که آن­ها نوع خاصي از انسان هستند و نه مينياتوري از آدم­هاي بزرگ­سال. اين رمز ورود به ادبيات کودکان است.

ادبيات کودک بيان هنري دنياي کودکان است. بيان هنري آنچه که در آن و با آن زيست مي­کنند و آنچه که بايد در آن بزي­اند. براي رسيدن به اين منظور لازم است شرايط زيست کودکان را بشناسيم. براي نويسنده­ي کودک شناخت ويژگي­هاي رشدي کودکان و همچنين شرايط محيطي که در آن زندگي مي­کند از ضروريات است. بدون دريافت موقعيت کودک در جهان کنوني و بدون درک دوره­ي سني آن­ها نمي­توان ادبياتي در خور براي اين گروه از انسان­ها فراهم آورد. روانشناسي رشد کودک نيازها و امکانات حسي، عقلاني و عاطفي کودک، در دوره­هاي سني متفاوتي که تا بزرگسالي طي مي­کند، را تبيين کرده است. اين خود ابزار مهمي براي بهتر نوشتن از کودکان و براي کودکان است. به اين معنا کودک از تولد تا هجده سالگي که دوره کودکي نام گرفته مراحل گوناگوني از رشد را پشت سر مي­گذارد که هر مرحله ويژگي­ها و نيازهاي جسمي و معنوي خاص خود را دارد. لازمه­ي پاسخ­گويي به اين نيازها از طرف ادبيات کودک و تا آنجا که به ادبيات مربوط مي­شود، شناخت عميق و درست مراحل گوناگون رشد است. ادبيات کودکان شش ساله با ادبيات براي کودکان دوازده ساله متفاوت است. همين­طور ادبيات اين يکي ها با کودکان شانزده ساله. دوره­ي هجده ساله­ي کودکي دوراني مشحون از تغييرات جسمي و رواني است که گاه تفاوت­هاي اساسي بين مراحل آن وجود دارد. نويسنده­ي کودک اين ويژگي­ها را بايد بشناسد. سهل­گيري امر کودکان به صرف کودک بودنشان، سهل­انگاري وحشتناکي است که متاسفانه در ايران به وفور به چشم مي­خورد. سهل انگاري البته واژه­اي خوش­بينانه است. زيرا در اکثر موارد ادبيات توليد شده براي کودکان آگاهانه و به منظور تبليغ ايدئولوژي حکومتي صورت مي­گيرد.

گذشته از شناخت خصوصيات دوره­ي سني و مراحل رشد کودک، آگاهي از موقعيت اجتماعي کودک نيز نويسنده را به سوي خلق آثار مناسب ياري مي­دهد.

کودک و خانواده: از منظر جامعه شناسي رايج، خانواده يکي از نهادهاي ضروري و مهم اجتماع است. از جانب دولت­ها و موسسات وابسته به آن براي حفظ و تداوم اين نهاد تبليغات و تلاش هاي فراواني مي­شود. اين کوشش­ها به چند دليل انجام مي­گيرد: وجود اين نهاد سيطره­ي حکومت­ها را بر جامعه امکان­پذيرتر، کنترل جامعه را سهل­تر و بازتوليد نيروي کار را ارزان­تر مي­کند و همچنين کانالي است براي تحکيم هژموني فرهنگي طبقه­ي حاکم. هر چه اين پديده "خصوصي"تر باشد، مسئوليت و هزينه­ي دولت­ها در قبال مسايل آن کم­تر و هر چه اجتماعي­تر و عمومي­تر شود، مسئوليت جامعه و دولت در برابر آن بيشتر مي­شود. به همين دليل است که دولت­ها مي­کوشند خانواده را امر خصوصي افراد بنمايانند. در اين رويکرد کودکان از نظارت جامعه و دولت دور داشته  مي­شوند و سرنوشت­شان به وضعيت والدين و به ويژه به وضع رواني، عاطفي و مالي پدر گره مي­خورد. القاي "مالکيت بر فرزند"، تبليغ "اختيار کودک با اوليا است" کوفتن بر طبل "چارديواري اختياري"، و... گوشه­هايي از فرهنگي است که مي‌خواهد کودک و خانواده را از ديد جامعه و از مسئوليت دولت حذف کند. از سوي ديگر بار آوردن کودکاني مطيع که امر اوليا به ويژه امر و خواست پدر برايشان وحي منزل و خدايي داشته باشد، به حفظ نهاد خانواده در شکل کنوني کمک مي­کند. وهمچنين کودک را آماده مي­سازد تا در بزرگسالي نيز خواست و امر متوليان جامعه و حکومت­گران را همچون امر پدر گردن بگذارد و اطاعت کردن را بديهي بداند. مطيع بار آوردن کودک، نگاه غير انتقادي، چون و چرا نکردن از ثمرات چنين رويکردي است.

و چنين است که مشاهده مي­کنيم در ايران، هشتاد درصد کودک­ آزاري­ها، که در مواردي به مرگ کودک منجر مي­شود، در خانه ها و توسط پدر و مادرها انجام مي­گيرد. يا به کار گماردن کودکان و استثمار آن­ها بيشتر از طريق افراد بزرگتر خانواده انجام مي­گيرد. اين آماري است که فرهنگ "خصوصي بودن" خانواده را بي­آبرو و کارکرد بي­رحمانه­ي آن را برملا مي­کند. ادبيات پيشرو و خلاق کودک بسته به دوره­ي سني و مرحله­ي رشد کودک لازم است "چون و چرا" کردن را به کودک بياموزد. يا آن را، بر خلاف فرهنگ سنتي و واپس­گرا، ارزش بداند. هم­چنين نقش اجتماع را در ذهن کودک پر رنگ­تر کند و آن را خانواده­اي بزرگتر و قابل اعتمادتر نشان دهد.

کودک و مدرسه: پس از خانواده کودک با مدرسه سروکار پيدا مي­کند. نقش آموزش و پرورش نيز در تکميل نقش خانواده پرورش انسان­هايي است که نقش تعيين شده را ايفا کنند. برجسته کردن فرد و منافع فردي ، ايجاد رقابت براي رسيدن به افقي که جز منفعت فرد نيست و... و روي ديگر سکه تعلق بخشيدن­هاي کاذب فرد به فرقه­ها و گروه­هاي مذهبي، ناسيوناليستي و قومي اين­ها مباني ارزشي آموزش و پرورش کنوني هستند. مدارس محلي براي پرورش نيروي کار و سربازگيري سياسي به منظور گردش کار نظام سرمايه است. مدارس عموما بازتاب سلسله مراتب اجتماعي و سياسي درون جامعه هستند. در جوامع ديکتاتوري مدارس نيز به شيوه­اي ديکتاتورمابانه اداره مي­شوند. به اطاعت واداشتن دانش­آموزان از طريق اعمال زور يا تبليغ فرهنگ سلطه­پذيري و ارزش قلمداد کردن سربه زيري و تحمل از جمله راه­هاي آماده­سازي رواني و عاطفي کودک در بزرگسالي است. در ايران بيشتر کتاب­هاي درسي مذهبي هستند که بازتابي است از ايدئولوژي حکومت و راهي براي به اطاعت کشاندن.

ادبيات کودک در مقابل اين هجوم ايدئولوژک به کودکان و در مقابل اين تلاش براي به انقياد درآوردن ذهن و زبان کودک بايد بر علم و نه ايدئولوژي تاکيد کند. بر اهميت منافع اجتماع، بر متضاد نبودن فرد و اجتماع تاکيد بگذارد. بر دوست داشتن و دوست داشته شدن بر اهميت مهرورزي و تعاون و همکاري و عدم سکوت در مقابل ناملايمات، بر آزادي بيان و کوشش براي ساختن محيط و دنيايي بهتر دست بگذارد. و باز تاکيد مي­کنم که خلق اثر ادبي براي کودکان بايد با توجه به سطح رشد آن­ها باشد. اما رويکرد در همه­ي مراحل کودکي يکي است: انسان و انسانيت!

کودک و اجتماع: کودکان در اوضاع کنوني جهان موقعيت­هاي متفاوتي دارند. هر جا که مبارزه­ي جنبش­هاي اجتماعي در زمينه­ي حقوق کودک به بار نشسته است، کودکان در موقعيت بهتري به سر مي­برند و در اجتماع از شان و شخصيت والاتري برخوردارند. اما در کشورهاي موسوم به جهان سوم، پنهان­ترين و ناديده­ترين بخش انساني جامعه کودکان هستند. آن­ها در "چارديواري خانه"، در مدارس، در کوچه و خيابان، در مناسباتي که پيش­تر از آن نوشتم، رها هستند. و جز در تبليغات دوره­اي دولت­ها جايي به حساب نمي­آيند. کودک در فرهنگ رايج فاقد شخصيت مستقل به حساب مي­آيد. او همه جا تابعي از بزرگسالان خويش است. در اين فرهنگ، "بچه­ي خوب" کودکي است حرف شنو، مطيع، سربه زير، آرام و... کودکان به انواع روش­ها سرکوب مي­شوند و خلاقيت­هايشان پا مال وضع اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي مي­شود. وجود چند ميليون کودک کار و هزاران دخترک تن­فروش و کودکان فراوان محروم از تحصيل و پديده­ي گسترده­ي کودک آزاري و... تصويري از شان و شخصيت کودک در ايران را به نمايش مي­گذارد. اين تصوير بسيار تحقيرآميز است.

ادبيات کودک ايران بايد شان راستين و حقيقي کودک را به او بازگرداند. در شعرها و داستان­ها و ديگر متونش بايد به جنگ فرهنگ تحقيرکننده­ي کودک برود و نشان دهد که کودک شهروندي ويژه است و بايد همه جا او را در صدر برنامه­ها قرار داد و منافعش را اولويت بخشيد. اين براي نويسنده و شاعر کودک ميسر نمي­شود، مگر آن که حقوق کودک را بشناسد و آن را جهانشمول بداند.

من به سهم خود از ستمي که بر کودکان مي­رود، از تصوير حقارت باري که بعضا ادبيات رسمي کودک به ترسيمش کمک مي­کند، شرمنده­ام و به آن جهاني مي­انديشم که منافع مادي و معنوي کودک در آن، منافع کل جامعه شده باشد. مي­دانم که اين، در جهان سلطه­ي سرمايه به دست نمي­آيد، اما براي به دست آوردن هر ذره­اش بايد تلاش کرد.

در پايان به آغاز سخن باز مي­گردم: کودک مينياتور آدم بزرگسال نيست، او انساني ويژه است. به اين معنا ادبيات کودک نيز ادبياتي ويژه است.

برگرفته از: «داروگ» شماره­ي بيست و هفتم، اوت 2013، ويژه­ي سمينار ادبيات کودک، "فرهنگ کارگران کوچک"